จากหลักการสำคัญที่ว่า องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นใดที่อยู่ในพื้นที่หรือเมืองที่มีลักษณะเฉพาะ หรือมีปัญหาเฉพาะตัว หรือมีเหตุผลความจำเป็นบางประการที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบทั่วไปไม่สามารถตอบสนองได้อย่างมีประสิทธิภาพได้นั้น อาจจัดตั้งเป็นองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษ ที่มีอำนาจหน้าที่ในการจัดบริการสาธารณะที่มีลักษณะเฉพาะได้
.
คราวนี้ เราจึงอยากชวนทุกท่านมาสำรวจกันต่อว่า มีพื้นที่แบบใดบ้างที่เหมาะสมต่อการจัดตั้งองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษ ขึ้นมาบริหารจัดการตามหลักการข้างต้นได้

[1] เมืองหลวง/มหานคร
ลักษณะพิเศษของพื้นที่เมืองหลวงหรือมหานครคือมีความเป็นเมืองสูง เป็นศูนย์กลางทางเศรษฐกิจ การศึกษา และแหล่งงาน สามารถดึงดูดให้ผู้คนเดินทางมาใช้ชีวิต สร้างรายได้ และพัฒนาคุณภาพชีวิต อีกทั้งยังเป็นศูนย์รวมของหน่วยงานของรัฐและบริการสำคัญ รวมถึงเป็นจุดยุทธศาสตร์ทางการเมืองการปกครองของประเทศ 
.
อย่างไรก็ดี ลักษณะพิเศษเหล่านี้มักนำมาซึ่งปัญหาที่สลับซับซ้อน ไม่ว่าจะเป็นความหนาแน่นของประชากร ความเหลื่อมล้ำทางสังคมและเศรษฐกิจ ความเปราะบางจากภัยความมั่นคงและภัยพิบัติรูปแบบต่าง ๆ เรื่อยไปถึงปัญหาสุขภาพจิตของผู้คนในเมืองใหญ่
.
การจัดตั้งองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษสำหรับพื้นที่เมืองหลวง ก็เพื่อให้เกิดกลไกและโครงสร้างอำนาจที่สามารถบริหารจัดการความเป็นเมืองหลวง และรับมือกับปัญหาใหญ่น้อยข้างต้นได้อย่างคล่องตัวและมีประสิทธิภาพ 
.
องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษในพื้นที่เมืองหลวงของไทยก็คือ กรุงเทพมหานคร นั่นเอง
.
[2] เมืองท่องเที่ยว
.
ลักษณะพิเศษของเมืองท่องเที่ยว คือการเป็นพื้นที่ทางเศรษฐกิจที่มีเม็ดเงินและการลงทุนไหลเวียนจากธุรกิจการท่องเที่ยวอย่างสม่ำเสมอ อีกทั้งยังมีประชากรหมุนเวียนและกระจุกตัวสูงตามเขตท่องเที่ยว ส่งผลต่อการกระตุ้นเศรษฐกิจท้องถิ่น อย่างไรก็ดี ความพิเศษเหล่านี้ก็อาจนำมาซึ่งปัญหาอย่างการบุกรุกพื้นที่ของประชากรแฝงและอาชญากรรมได้เช่นกัน
.
การจัดตั้งองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษสำหรับเมืองท่องเที่ยว ก็เพื่อให้มีกลไกในการส่งเสริมความเป็นเมืองท่องเที่ยวให้เกิดประโยชน์สูงสุด และจัดการปัญหาต่าง ๆ ที่จะมาพร้อมกับความเป็นเมืองท่องเที่ยวดังกล่าวตามความเหมาะสม
.
ในประเทศไทยนั้น นอกจากเมืองพัทยา จังหวัดชลบุรี ที่ได้รับการจัดตั้งเป็นองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษไปตั้งแต่ปี พ.ศ. 2521 ก็ปรากฏหลักฐานว่ามีการผลักดันให้เกาะสมุย จังหวัดสุราษฎร์ธานี, อำเภอหัวหิน จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ และจังหวัดภูเก็ต เป็นองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษเนื่องจากความเป็นเมืองท่องเที่ยวด้วยเช่นกัน
.
[3] พื้นที่ชายแดน
.
ลักษณะพิเศษของพื้นที่ชายแดน คือมีความแตกต่างหลากหลายทางวัฒนธรรมและชาติพันธุ์สูง มักมีการแลกเปลี่ยนสินค้ากันและกัน จนอาจขยายผลให้การค้าชายแดนบริเวณนั้นเติบโต ขณะเดียวกัน ก็เป็นพื้นที่สุ่มเสี่ยงที่จะเกิดปัญหาด้านความมั่นคงจากความขัดแย้งระหว่างชาติพันธุ์หรือระหว่างรัฐ รวมทั้งการก่ออาชญากรรมข้ามแดนด้วย
.
การจัดตั้งองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษบนพื้นที่ชายแดน ก็เพื่อให้มีกลไกที่สามารถจัดบริการสาธารณะโดยคำนึงถึงความแตกต่างหลากหลายของประชากรบริเวณนั้นได้อย่างละเอียดอ่อน สามารถส่งเสริมและสนับสนุนการค้าชายแดนให้เติบโตเพื่อให้เกิดการจ้างงานและการกระจายรายได้สู่ประชาชนในพื้นที่ รวมถึงสามารถจัดการภาวะวิกฤติด้านความมั่นคงได้อย่างทันท่วงทีหากเกิดเหตุฉุกเฉิน
.
หนึ่งในเขตการปกครองท้องถิ่นบริเวณชายแดนไทยที่ได้รับการผลักดันให้เป็นองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษ คือเทศบาลนครแม่สอด จังหวัดตาก เนื่องจากเป็นพื้นที่การค้าชายแดนที่โดดเด่น
.
[4] พื้นที่เกาะหรือชนบท 
.
ลักษณะพิเศษของพื้นที่เกาะหรือชนบทบางแห่ง คือเป็นพื้นที่ห่างไกลบริการสาธารณะขั้นพื้นฐานและส่วนงานราชการ ประกอบกับประชาชนในพื้นที่อาจมีความเฉพาะตัวสูง ทั้งมิติอัตลักษณ์ วิถีชุมชน และความต้องการ การจัดตั้งองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษในพื้นที่เกาะและชนบทที่มีลักษณะเช่นนี้ ก็เพื่อให้มีกลไกที่สามารถจัดบริการสาธารณะขั้นพื้นฐานและการบริการต่าง ๆ ให้แก่ประชาชนในพื้นที่เข้าถึงได้เป็นการเฉพาะ และเหมาะสมตามความเฉพาะตัวของประชาชนและวิถีชุมชน
.
[5] พื้นที่ที่มีศักยภาพในการจัดการตนเอง
.
พื้นที่ที่มีศักยภาพในการจัดการตนเองในที่นี้ หมายถึงพื้นที่ที่มีความพร้อมทางเศรษฐกิจหรือได้รับการผลักดันให้เป็นเขตเศรษฐกิจพิเศษ มีโครงสร้างพื้นฐานที่เหมาะสม มีความสามารถในการพัฒนารายได้อย่างเพียงพอ มีภาคประชาสังคมที่ตื่นตัว หรือมีอัตลักษณ์พิเศษบางประการที่เอื้อให้เกิดการจัดการตนเอง คุณสมบัติเหล่านี้สามารถนำไปสู่การจัดตั้งองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษมาบริหารจัดการพื้นที่เพื่อนำคุณสมบัติเหล่านี้ไปขยายผลให้เกิดอำนาจในการกำหนดทิศทางท้องถิ่นของตนเอง ยังประโยชน์ต่อประชาชนในท้องถิ่น และอาจขยายผลไปสู่ระดับประเทศได้
.
ตัวอย่างพื้นที่ในประเทศไทยที่มีหลักฐานว่ามีการผลักดันให้เกิดองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นรูปแบบพิเศษในลักษณะนี้ ได้แก่ จังหวัดเชียงใหม่ จังหวัดระยอง จังหวัดภูเก็ต จังหวัดสงขลา จังหวัดชลบุรี จังหวัดนนทบุรี จังหวัดสมุทรปราการ จังหวัดนราวาส จังหวัดปัตตานี และจังหวัดยะลา
.
นอกจากพื้นที่ทั้ง 5 ประเภทข้างต้นแล้ว คณะกรรมการการกระจายอำนาจให้แก่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นยังเคยกำหนดพื้นที่เฉพาะ อย่างเมืองศูนย์กลางการบินสุวรรณภูมิ เมืองประวัติศาสตร์และวัฒนธรรม หรือเมืองอุตสาหกรรมและโลจิสติกส์ ให้เป็นพื้นที่นำร่องที่มีศักยภาพและความพร้อมสำหรับการปกครองรูปแบบพิเศษด้วยเช่นกัน

#อปทรูปแบบพิเศษ #กทม #พัทยา
#วิทยาลัยพัฒนาการปกครองท้องถิ่น #สถาบันพระปกเกล้า